LANEKO ARRISKUEN PREBENTZIOARI, GENEROARI ETA ADINARI BURUZKO GLOSARIOA

Langile bati bere adinagatik zuzendutako tratu etsaia, bakartze-jokabideak, umiliazioa edo mespretxua. Gazteenei (ikusgaitasuna kentzea, condescendencia) zein seniorrei (enpresatik kanporatzeko presioa, teknologia berriak ikasteko gai ez direla pentsatzea) eragin diezaieke.

Lanpostuaren egokitzapen tekniko eta organizatiboa, pertsonek beren bizitza profesionalean zehar izaten dituzten aldaketa biologiko, kognitibo eta funtzionaletan zentratua (adibidez: argiztapena hobetzea, ordutegi-malgutasuna edo karga astunak murriztea).

Belaunaldi-aniztasuna kudeatzeko LAPen integratutako enpresa-estrategia. Neurri ergonomikoak, lanaldi-malgutasuna, osasunaren sustapena, etengabeko prestakuntza ezen senior-junior ezagutzaren eskualdaketa barne hartzen ditu.

Joera historikoa, lanpostuak, tresnak, banakako babes-ekipoak (BBE) eta arriskuen ebaluazioak gizonezkoen anatomia eta baldintzak soilik erreferentzia estandartzat hartuta diseinatzeko.

Lan-kalte bat jasateko probabilitatearen edo larritasunaren aldakuntza, diferentzia biologikoen (adibidez: produktu kimiko batzuen toxizitatea haurdunaldian, adinagatiko hezur-dentsitatearen galera) edo genero-diferentzien (esleitutako gizarte-rolak) ondorioz.

Saihestu ezin izan diren arriskuen magnitudea estimatzeko prozesua. Eraginkorra izateko, datuak sexuaren eta adinaren arabera bereizi behar ditu, talde bakoitzaren esposizioa eta osasun-ondorioak modu diferentzialean aztertuz.

Langilearen eta haren ingurune fisikoaren arteko interakzioaren mende dauden faktoreak (jarrerak, mugimendu errepikakorrak, kargen kudeaketa). Bulegoko edo fabrikako tresnen eta altzarien diseinuak edozein adineko gizon eta emakumeen gorputz-dimentsioetara egokitu behar du.

Sektore feminizatuei edo eguneroko zereginei lotuta egoteagatik ebaluatzen edo sozialki hautematen ez diren lan-arriskuak (adibidez: arrisku biologikoak garbiketa-langileengan, gainkarga emozionala zaintzaileengan, edo adineko pertsonengan jaramonik egiten ez zaion ikusmen-nekea).

Emakumeen rolari kulturalki lotutako lanak (zaintza, garbiketa, jendearekiko arreta, ehungintzako edo elikadurako muntaia-kateak). Prebentzioari dagokionez balioetsita egon ohi dira, beren arriskuak «etxeko esfortzu naturalari» oker lotuz eta ez lan-jarduerari.

Lan-baldintzak, eskubide ekonomikoak eta profesionalak galdu gabe, langile baten funtzioak aldatzea ahalbidetzen duen antolaketa-neurria, baldin eta egungo zereginek haren osasuna arriskuan jartzen badute adinagatik, haurdunaldiagatik, edoskitzaroagatik edo gaitasun funtzionala galtzeagatik.

Hainbat langile aldi berean babesten dituzten neurriak (adibidez: barandak, erauzketa-sistemak). Prebentzio-lehentasuna da, baina langile guztien mugikortasun- eta fisikotasun-aniztasuna aurreikusiz diseinaturik egon behar da.

Langileak eraman beharreko ekipoa, arriskuetatik babesteko. Diseinu tradizionala gizonezkoen persentil antropometriko estandarretan oinarritu ohi da, eta horrek desajusteak eta babesgabetasuna eragiten ditu emakume askorengan edo gorpuzkera txikiagoa/handiagoa duten pertsonengan, diseinu inklusiboko BBEak eskuratzen ez badira.

Prebentzio-ikuspegia, langile gazteen eta adinekoen arteko sinergiak aprobetxatzea helburu duena, lan-baldintzak talde bakoitzaren behar biologiko eta kognitiboetara egokituz.

Langile seniorren prebentzio-kultura eta esperientzia gazteei eskualdatzeko antolaketa-prozesua, azken horien esperientziaeskasak eratorritako arriskuak arintzeko.

Langile bati (ohikoa polizietan, suhiltzaileetan edo osasun-langileetan) adin jakin batera iristean eskakizun fisiko txikiagoko edo arrisku txikiagoko funtzioetara pasatzea ahalbidetzen dion administrazio- edo lan-egoera, lan-loturari eutsiz.

Bi diskriminazio-faktore edo gehiago (adibidez, emakumea izatea, behineko langilea izatea eta 55 urtetik gorakoa izatea) bereiztezin gertatzen diren egoera, arrisku psikosozialeko profil espezifiko bat eta jazarpenaren aurrean zaurgarritasun biderkatua sortzen duena.

Interbentzio ergonomikorako metodoa, non langileek eurek (adin eta sexu guztietakoak) modu aktiboan parte hartzen duten arriskuak identifikatzen eta konponbideak diseinatzen.

Arrisku-faktore baten aurrean denboran zehar etengabe egotea. Adineko langileengan, metatutako esposizioaren ondorio kaltegarriak (adibidez: zarata, produktu kimikoak edo txandakako lana) larriagoak izaten dira zahartze biologikoaren ondorioz.

Lanaren diseinuaren, antolaketaren eta kudeaketaren alderdia, bai eta haren gizarte-testuingurua ere, kalte psikikoak edo fisikoak eragin ditzakeena. Prekarietateak, sexu-jazarpenak edo sexuagatiko jazarpenak eta kontziliazio-faltak genero-borondate oso markatuko arrisku psikosozialak dira.

Muskulu-eskeletoko sistemaren gainean egindako gehiegizko ahalegina. Emakumeengan goiko kideetan (leloa, sorbaldak, besoak) kontzentratu ohi da, intentsitate txikiko mugimendu errepikakorren ondorioz; gizonengan, verriz, gerrialdeari eragin ohi dio, pisu handiak kudeatzeagatik.

Lan-baldintza txarren aurrean etengabe egoteagatik urteak igaro ahala larriagotzen den higadura fisiko edo mentalaren ondorioa, zahartze biologikoaren prozesuak azkartuz.

Langile batek bere zereginak garatzeko dituen gaitasun fisiko, psikiko eta kognitiboen multzoa. Urteekin aldatu egiten da, eta LAPek ebaluatu egin behar du lana pertsonari egokitzatzeko, ez adinagatiko diskriminazioa egiteko.

Sexu-desberdintasunak kontuan hartzea arriskuen ebaluazioan eta kudeaketan.

Generoa, adina, jatorria edo lan-prekarietatea nola gurutzatzen diren aztertzen duen ikuspegia, langile batek arrisku jakin batzuen aurrean duen zaurgarritasuna biderkatzen dela jabe egiteko.

Enpresentzat derrigorrezkoa den antolaketa-neurria, jazarpen-jokabideak (sexuala, sexuagatiko, adinagatiko edo beste edozein egoeragatiko) desagerraraztea helburu duena, salaketa-kanal konfidentzialak eta zuzeneko kautela-neurriak ezarriz.

Zereginaren eskakizun fisikoak (indarra, jarrerak, mugimenduak). Tradizionalki, gihar-esfortzu gordinari lotzen zaio (gizonezkoak). Genero-ikuspegiarekin, ataza feminizatuetako esfortzu txiki baina jarraituak eta jarrera estatiko behartuak ikusarazten ditu.

Lanak eskatzen duen ahalegin kognitibo eta emozionala (informazioa prozesatzea, erabakiak hartzea, arreta). Autonomia-faltak eta giza sufrimenduaren kudeaketak (zerbitzuak, zaintza, osasungintza —emakumeen presentzia handia duten sektoreak—) larriagotu egiten dute.

Langileek LAPari buruzko erabakietan kontsultatuak izateko eta parte hartzeko duten eskubidea. Gizonen, emakumeen eta adin-tarte desberdinen ordezkaritza orekatua bermatu behar du, inongo kolektiboren beharrak ez ikusezin bihurtzeko.

Lanean edo lanaren ondorioz jasandako gaixotasunak, patologiak edo lesioak. Aniztasun-ikuspegiak «patologia ezkutatua» hautematen du (adibidez: emakumeen muskulu-eskeletoko nahasteak, oker adinari edo etxeko lanei egotzi ohi zaizkienak).

Arriskuak sortzeko orduan eragin nabarmena izan dezakeen lanaren edozein ezaugarri. Lokaletako egoera, agenteak (kimikoak, fisikoak, biologikoak) eta lanaren antolaketa barne hartzen ditu; azken horrek modu desberdienetan eragiten du generoaren eta adinaren arabera.

Muskulu berek ahalegin jarraitua eskatzen duten iraupen laburreko lan-ziklo antzekoak egitea. Muskulu-eskeletoko nahasteen arrazoi nagusietako bat da sektore oso feminizatuetan, eta giltzaduren narriadura azkartzen du langile seniorrengan.

Gizon eta emakumeen banaketa ez-berdina lan-merkatuan. Horizontala izan daiteke (emakumeak osasungintzan, garbiketarako, merkataritzan, administrazioan kontzentratuta) zein bertikala (gizonak zuzendaritza-postuetan); horrek generoaren arabera guztiz bereizitako lan-arriskuen profilak sortzen ditu.

Laneko baldintzak, tresnak, erritmoak edo inguruneak aldatzea, pertsonaren ezaugarri fisikoetara, antropometrikoetara eta osasun-egoerara egokitzeko. Genero-perspektibari dagokionez, gizonezkoen estandarrerako soilik diseinatutako tresnak erabiltzea saihesten du. Adin-perspektibari dagokionez, lan-bizitza aktiboa osasuna kaltetu gabe luzatzea ahalbidetzen du.

Langileen osasun-egoeraren aldizkako kontrola, jasaten dituzten lan-arriskuen arabera. Adina (adibidez: osasun kardiobaskularra, ikusmen/entzumen-galera) eta sexua (adibidez: amatasunaren babesa, toxikoei lotutako patologia ginekologikoak) kontuan hartzen dituzten protokolo espezifikoak jaso behar ditu.

Emakumeengan nahikoa diagnostikatzen ez diren lanetik eratorritako gaixotasun edo kalteen multzoa (bereziki muskulu-eskeletikoak eta psikosozialak), laneko minak eta eritasunak lanetik kanpoko bizitzako beste faktore batzuekin oker lotzen direnez.

LAPeko neurrien eraginkortasuna neurtzeko aukera ematen duen datu kuantitatibo edo kualitativoa. Sexuaren eta adinaren arabera bereizita egon behar dute, istripu-tasak edo absentismoak langileei modu desberdinesan eragiten dien detektatzeko.

Gizonezkoen eredua (gaztea eta osasuntsua) tresnak diseinatzeko, produktu kimikoekiko esposizio-mugak ezartzeko eta arriskuak ebaluatzeko estandar unibertsal gisa hartzeko joera, emakumeen eta langile seniorren errealitatea alde batera utzita.

Lanetik eratorritako arriskuak saihesteko edo murrizteko hartzen den ekintza edo alternatiba. Langileen aniztasuna kontuan hartuta diseinatu behar dira, gorpuzkera fisiko eta adin guztiei modu berean babesten dietela ziurtatuz.

Ebaluazioaren ondoren neurriak antolatzea.

LAP gidatzen duten legezko kriterioak (adibidez: arriskuak saihestea, lana pertsonari egokitzea). «Lana pertsonari egokitzea» printzipioa aplikatzeak derrigorrez dakar langilearen sexua eta adina kontuan hartzea.

Etxeko lanen, adingabeen edo mendeko pertsonen zaintzaren ardura nagusia beren gain hartzen duten pertsonek (estatistikoki gehienak emakumeak) jasaten duten gainkarga fisiko eta mentala, ordaindutako lanaldiarekin batera gertatzen denean.

Pertsona baten sexuaren ondorioz egiten den jokabidea, haren duintasunari eraso egiteko eta ingurune beldurgarria, degradatzailea edo iraungarria sortzeko helburua edo ondorioa duena. Prebentzio-plan guztiek jaso beharreko arrisku psikosozial espezifikoa da.

Sexu-izaerako edozein jokabide, hitzezkoa nahiz fisikoa, pertsona baten duintasunari eraso egiteko helburua edo ondorioa duena, bereziki ingurune beldurgarria, degradatzailea edo iraungarria sortzen denean.

Lan-baldintzen kudeaketa, langileek beren lan-bizitza osoan zehar gaitasun funtzionalei eta osasunari eutsi ahal izatea ahalbidetzen duena.